Zasady tworzenia i adaptowania grafiki dla uczniów niewidomych

Ustalone przez tyflopedagogów obecnych dnia 27 listopada 2010 r. na Konferencji ?Dotykam świat - tyflografika? w Bydgoszczy na podstawie projektu s. Elżbiety Więckowskiej z korektami wprowadzonymi w dniu 7 stycznia 2011 r. na Ogólnopolskich Warsztatach Nauczycieli Specjalnych Ośrodków Szkolno ? Wychowawczych dla Dzieci Niewidomych i Słabo Widzących w Łodzi.

Zatwierdzone przez Zespół Dyrektorów SOSW:

- mgr Beatę Kotowską dyrektor SOSW nr 8 dla Dzieci Słabowidzących im. dr Zofii Galewskiej w Warszawie,

- mgr Iwonę Majewską dyrektor SOSW dla Dzieci i Młodzieży Słabowidzącej im. prof. Zofii Sękowskiej w Lublinie,

- mgr Barbarę Plantę dyrektor SOSW dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzących w Krakowie,

- mgr Małgorzatę Szczepanek dyrektor SOSW nr 1 dla Dzieci i Młodzieży Słabo Widzącej, i Niewidomej im. L. Braille? w Bydgoszczy,

- mgr Annę Tomaszewską dyrektor SOSW nr 6 dla Dzieci Słabo Widzących i Niewidomych im. mjr. Hieronima Baranowskiego w Łodzi,

- mgr Marię Tomaszewską dyrektor SOSW dla Dzieci Niewidomych im. Synów Pułku w Owińskach,

- mgr Violettę Trzcinę dyrektor SOSW dla Dzieci Słabowidzących i Niewidomych im. Zofii Książek-Bergułowej w Dąbrowie Górniczej,

- mgr Jolantę Wojciechowską dyrektor Zespołu Szkół Zawodowych Specjalnych nr 2 w Łodzi,

- mgr Norberta Barszczewskiego dyrektora SOSW dla Dzieci Niewidomych i Słabo Widzących,

im. Ks. Prymasa Stefana Kardynała Wyszyńskiego w Radomiu,

- mgr Norberta Gallę dyrektora SOSW dla Młodzieży Niewidomej i Słabowidzącej w Chorzowie,

- mgr Piotra Grocholskiego dyrektora OSW dla Dzieci Niewidomych im. Róży Czackiej w Laskach,

- mgr Roberta Warchalewskiego dyrektora SOSW dla Dzieci Niewidomych im. Marii Grzegorzewskiej we Wrocławiu.

W tworzeniu i adaptowaniu grafiki dla niewidomych trzeba uwzględnić ograniczenia lub bariery, jakie sprawia lub stawia brak wzroku i w pełni wykorzystać możliwości dotyku.

1. Zasady ogólne

- Wybrany rysunek powinien być: opracowany, przeredagowany ? poddany adaptacji.

- Rysunek ma wartość dla niewidomego, jeśli informuje o pojęciach, obiektach lub relacjach przestrzennych.

- Rysunek powinien być merytorycznie potrzebny.

- Rysunek powinien być czytelny.

- Rysunek powinien być atrakcyjny.

- Rysunek powinien być trwały.

- Rysunek powinien być zorientowany.

2. Zasady adaptacji ilustracji i grafiki

Adaptacja treści grafiki to proces przeredagowania prezentacji płaskiej do postaci odpowiedniej dla niewidomego i polega, zależnie od potrzeby na:

- zmianie konwencji ? sposobu przedstawienia,

- zmianie skali - z zasady na powiększeniu obrazu czytelnego dla widzących,

- zmianie poziomu generalizacji - uszczegółowienia, czyli na rezygnacji z mniej istotnych treści,

- podziale treści ilustracji na kilka prezentacji tego samego obiektu wykonanych w tej samej, lub w innej niż oryginał konwencji,

- zmianie linii, znaków i kolorów oryginalnego rysunku na zróżnicowane sygnatury, linie, faktury powierzchniowe,

- jeśli rysunek jest zbyt skomplikowany, by go adaptować, to należy rysunek zastąpić wiernym opisem.

Etapy redagowania ? adaptowania tyflografiki. Typowa kolejność działań przy redagowaniu bądź adaptowaniu tyflografiki powinna być następująca:

- ustalenie istoty przekazu graficznego i tytułu,

- ustalenie poziomu generalizacji ? wyłonienie informacji niezbędnych,

- ustalenie skali i rozmiaru prezentacji oraz orientacji arkusza, a następnie narysowanie projektu reprezentacji w ołówku, lub w komputerze,

- zróżnicowanie sygnatur, linii i faktur odpowiadających różnym treściom,

- opracowanie legendy i ewentualnie zastosowanych skrótów,

- dokonanie korekty z pomocą tyflologa,

- dokonanie przetworzenia grafiki,

- dokonanie korekty przetworzonej wersji z pomocą grupy osób niewidomych, dla których jest przeznaczony.

3. Podstawowe zasady tworzenia grafiki dotykowej

Wartości liczbowe omawiane w tym opracowaniu odnoszą się do uwypuklonej grafiki, którą niewidoma osoba ogląda dotykiem.

- Jeśli dwa, lub więcej punktów, kresek lub innych kształtów ma tworzyć jeden znak graficzny, to ich odległości powinny wynosić 2,4 mm.

- Znaki graficzne (punkty, linie, faktury) reprezentujące różne treści powinny być oddalone od siebie nie mniej niż 5 mm. Tam, gdzie blisko siebie umieszczamy znaki wyraźnie kontrastowe (np. napis brajlem przy linii ciągłej) odległość nie może być mniejsza niż 3 mm.

- Gęste rozmieszczenie jednakowych, drobnych detali wypukłych może stanowić fakturę dotykową zastępującą kolor, czyli wyróżniającą określony obszar rysunku. Faktura wyróżniająca obszar winna składać się ze znaków tak małych i ułożonych tak gęsto, że dotyk nie czyta znaków, lecz zauważa ?inność? obszaru.

- Brzeg faktury jest wystarczająco czytelną granicą obszaru. Natomiast brzeg obszaru będący znakiem graficznym (brzeg morza, granica państwa) należy narysować odpowiednią linią, a fakturę umieścić w odległości umożliwiającej czytanie linii min. 2,4 mm.

- Jeśli umieszczamy znak, lub podpis na powierzchni wyróżnionej fakturą, to musimy usunąć fakturę na odległość 3-5 mm od znaku.

- Obszary pokryte różniącymi się dotykowo fakturami, zbudowanymi z drobnych znaków, należy rozgraniczyć linią bez faktury o szerokości 2,4 mm.

- Prosty rysunek, o ile to możliwe, nie powinien przekraczać wielkości dłoni czytającego.

- Plany, mapy o dużych formatach, o ile to możliwe, nie powinny być większe od rozpiętości ramion czytającego w pozycji siedzącej przy stole.

- Należy zachować tę samą fakturę i oznaczenia dla tych samych elementów w danym opracowaniu.

- Wklęsłości elementów rysunku powinny być zbudowane tak, by palec czytającego dotykał dna wklęsłości.

- Znaki, linie i faktury zastosowane na jednym rysunku muszą się różnić, co najmniej dwiema cechami.

- W celu zorientowania arkusza stosujemy mały, jednoznacznie czytelny trójkąt lub ścięty róg umieszczony przy marginesie w prawym dalszym (górnym) rogu arkusza położonego prawidłowo do czytania i równolegle do brzegu stołu.

4. Zasady stosowania linii

Ułatwieniem dla czytającego jest zróżnicowanie dotykowe linii o różnej treści. Rodzaje linii dobieramy w zależności od stopnia skomplikowania rysunku, umiejętności odbiorcy i stosowanej technologii.

Korzystne może być zastosowanie linii specjalnie skonstruowanych:

- Brzeg obszaru, którego nie chcemy wyróżniać fakturą, zaznaczamy np. poprzez obwodzenie obszaru linią gładką z zewnątrz, a w odległości ok. 2 mm linią punktową w wewnątrz, co dotykiem czyta się jako linia niesymetryczna.

- Linię kierunkową buduje się z niesymetrycznych elementów np. niewielkich połówek stożków ustawionych wierzchołkami w jedną stronę.

- Strzałki określające kierunek powinny posiadać grot w postaci pustego trójkąta lub utworzony przez dwa ramiona trójkąta, z wierzchołkiem odsuniętym od końca linii o 3 mm.

5. Zasady tworzenia grafiki

Grafika dostępna dla niewidomego:

- Rysunek geometryczny przedstawiający figury płaskie, oraz rysunek konstrukcyjny na płaszczyźnie.

- Rysunek ilustracyjny w konwencji rzutu prostokątnego (widok) wykonany bez zbędnych szczegółów.

- Rzut przedmiotu na jedną, dwie i trzy płaszczyzny.

- Scena ? rysunek kilku przedmiotów zredagowany tak, że przedmioty nie zasłaniają jeden drugiego.

- Rysunek przedmiotu w przekroju.

- Plan izby, budynku, terenu, miasta.

- Mapa w dowolnej skali i odpowiednim poziomie generalizacji.

- Wykres zależności funkcyjnej.

- Rysunek wektorowy, schemat elektryczny, schemat komunikacyjny, itp.

Należy unikać stosowania w grafice perspektywy i rysunków obiektów w rzucie ukośnym.

6. Zasady stosowania oprawy słownej

Oprawa słowna jest istotnym składnikiem tyflografiki.

- Wszelkie tytuły, napisy, opisy oraz skróty winny być wykonywane zaakceptowanym dla szkół alfabetem brajla, czcionką odpowiadającą parametrowi Marburg Medium.

- Tytuł powinien być umieszczony ?w pierwszym wierszu?, czyli przy dalszym ? górnym brzegu arkusza centralnie lub od lewego marginesu. Powinien zawierać podstawową informację ? nazwę własną prezentowanej rzeczy (pojęcia) i zastosowany sposób prezentowania oraz skalę.

- Objaśnienie - tekst objaśniający lub ukierunkowujący percepcję rysunku umieszczamy pod tytułem nad rysunkiem.

- Legenda (objaśnienie zastosowanych znaków) ? powinna poprzedzać rysunek.

- Rysunek - umieszczamy po lewej stronie kartki, a linie prowadzące i nazwy elementów rysunku, jeśli to możliwe, po prawej.

-Linie łączące podpisy z elementami rysunku kończymy w odległości 5 mm od danego detalu. Odległość ta może być mniejsza, jeśli wymaga tego specyfika rysunku. Linie te nie mogą się krzyżować.

- Opis części rysunku - może być wykonany skrótem pod warunkiem, że skrót stanowi element systemu zdefiniowanego w tekście towarzyszącym rysunkowi lub legendzie. Objaśnienie skrótów powinno być łatwo dostępne w czasie czytania rysunku.

7. Zasady redagowania rysunków i ilustracji dotykowych

7.1 Rysunki przedmiotów

- Przedmioty powinny być przedstawione przez pełne sylwetki płasko-wypukłe lub wypukłe, o fakturze dotykowej różnej od tła ew. od innych przedmiotów. Tylko niewielkie ? do 4 cm rysunki ludzi, zwierząt, przedmiotów mogą być narysowane pustym konturem liniowym.

- Przedmioty o prostej budowie należy przedstawiać w rzucie prostokątnym wybierając najbardziej charakterystyczne ujęcie.

- Kształt przedmiotu powinien wiernie odpowiadać rzeczywistości i posiadać prosty, jasny, dobrze dotykowo rozpoznawalny obrys.

- Detale przedstawione na rysunku powinny być oddalone od siebie powyżej 1 cm.

- Tło rysunku powinno mieć fakturę kontrastową.

- Rysunek kilku przedmiotów redagować należy tak, by przedmioty nie zasłaniały jeden drugiego i by były narysowane w najbardziej czytelnym ujęciu pokazującym charakterystyczny kształt przedmiotu.

7.2 Przy mapach i planach należy stosować ogólnie przyjęte zasady i legendę.

7.3 Zasady tworzenia rysunków z wybranych przedmiotów np. z fizyki, biologii, chemii wymagają uszczegółowienia.

ZałącznikRozmiar
ZASADY TWORZENIA I ADAPTOWANIA GRAFIKI DLA UCZNIOW NIEWIDOMYCH.pdf789.12 KB
 

Projekt współfinansowany ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych oraz Gminy Miejskiej Kraków